Klovner, slangemennesker og ein Hummer over mellomgulvet: Sirkus-tradisjonen er 250 år

Den 250 år gamle sirkustradisjonen vert trua av nysirkus, dyrevernsaktivistar og Ole Ivars-musikalar. Det er på tide å ta klovnen på alvor.
b
a

Nordmenn likar ikkje finkultur. Dette vart stadfesta av ei gruppe sosiologar ved Universitetet i Bergen i 2008, ifølge ein kort og mangelfull artikkel på Wikipedia.

Sidan den gong har dei marmordekte institusjonane her i landet jobba hardt for å nå ut til folket. Dansebandet Ole Ivars opna Operaen i 2008. Nokre år etterpå kjem Nationaltheatret på banen med braksuksessen En får væra som en er – en Ole Ivars musikal.

Hos undergrunnsscenene sler denne tendensen ut på anna, men vel så alvorleg vis. Black Box teater, tidlegare avkrok for marginal kunst-dyrking, er no midt i ein gentrifiseringsprosess der dei samarbeidar med food-trucks for å tilby poke-bowl etter forestilling. Her er eit utdrag frå nettsida deira i 2012, da performanceartisten Ann Liv Young var på besøk: «Vi informerer om at Mermaid Show kan bli en våt opplevelse. Nærkontakt med rå fisk kan forekomme. Vi anbefaler klær som tåler røff behandling.» Men den einaste rå fisken vi finn på Black Box i dag er den som ligg i Poke-bollen. Vi tillet oss her å sitere Henrik Ibsen: «Den absolutte fornuft avgikk ved døden i aftes kl. 11».

Kvar går man så for å finne noko ekte? Noko varig? På sirkus, vel. Ein anna stor litterat, James Joyce, skreiv i Ulysses: «All tales of sircus life is highly demoralizing». Sirkussesongen er i gang og den europeiske sirkustradisjonen er 250 år i år. Kan ikkje skade å ta ein nærare kikk på denne utskjelte, anakronistiske og myteomspunne underhaldningsforma. Sirkus er kanskje demoraliserande, men det er Hair på Oslo Nye Teater også.

Sirkusadelen

Etter å ha maila med tidenes mest effektive pressekontakt vert eg tildelt både pressebillett til Cirkus Arnardo og intervjuavtale med ein klovn. Clown André kjem frå Sveits og har vore i bransjen i 35 år. Når han ikkje er klovn heiter han André Broger. Han inviterar meg inn i den mobile bustaden sin som står parkert saman med kanskje 40 andre bilar, vogner og trailarar på Tøyen rett ved Munchmuseet.

Les også: Erlend Peder Kvam fra Narves1Biblioteket har blitt en het potet i tegneserieundergrunnen

I heile Europa fins det eldgamle sirkusfamiliar som har drive i generasjonar. Dei eldste og mektigaste utgjer sirkusadelen. Tyskland er overraskande nok ein av dei verkeleg store sirkusnasjonane. Eg spør André og han kan stadfeste at Tyskland har over 300 sirkus, men at mange av desse er familiedrivne småsirkus. Vår eigen sirkusadel heiter Circus Arnardo og er eit ganske stort sirkus i europeisk samanheng.

– Alle veit kven Arnardo er, seier André. Dei kjenner alle i bransjen.

Cirkus Arnardo vart stifta i 1949 av Arne Otto Lorang Andersen. Dette vart Noregs første omreisande sirkus. Seinare tok sonen Arild over som sirkusdirektør. I dag er det son hans att, Are vi ser i manesjen.

– Eg tok kontakt med Arnardo alt på 80-talet for å høyre om dei trong klovn for sesongen. Som regel var eg for seint ute og programmet var fullt, men i år klaffa det. No skal eg vere her heile sesongen, frå april til september.

Korleis er norsk sirkustradisjon samanlikna med sirkus i andre land?
– Norsk sirkus er ganske konservativt. Det er ikkje så mykje fokus på overgangene mellom numra, men det er kanskje slik folk vil ha det her i Norge.  Sirkus er tradisjonar, og ein bør ikkje rote for mykje med slikt. Sirkus er også konvensjonar. Klovnen skal ha raud nase, store sko og kvit sminke. Det fins mange slike fastlagte grep som borna forventar.

Du kan jo ikkje skuffe borna, dei forventar å sjå raud nase?
– Ja, det er klart! Men eg vil gjerne at det skal vere litt gøy for dei vaksne også, så kvart år skrotar eg eit nummer og finn på eit nytt.

Chill klovn

Clown André har kvit t-skjorte, store svarte bukser, store sko, fargerik vest og svart hatt. Han er ein chill klovn og kjem aldri til å male seg kvit i fjeset eller ta på raud parykk. Han brukar lite sminke. Nasa er rett nok sminka raud, men munnen og augene er diskret framheva. Om halsen har han ein krage med ei lita sløyfe.

– Eg hatar klovnar med store gestar, overdreven mimikk og raud parykk. Kan ikkje fordra det. Mange klovnar er frekke og fornærmer tilskodarane. Eg snakkar ikkje. Slik kan eg kommunisere med alle. Ein av dei første jobbane mine var i Sverige, og eg hadde ingen planar om å lære meg svensk, så difor vart eg taus klovn. Då eg var i tenåra såg eg ein veldig dyktig klovn som kalla seg Gaston. Gaston Häni var fantastisk. Då bestemte eg meg for at det var dette eg ville. Dessutan er eg for lat til å drive med akrobatikk, trylling eller dyredressur.

Begynnelsen

I år er det 250 år sidan sirkuset – slik vi kjenner det i dag – vart oppfunne. Sjølvsagt var det ein brite som tok æra for dette. Philip Astley var son til ein kommodemaker, men var meir levemann og hesteentusiast enn handverker. Astley starta sitt moderne sirkus i 1768, men sjølve sirkusformatet er eigentleg langt eldre. Det fins primitive holemaleri av akrobater og mykje seinare, 500 f.Kr., bygde romarane Circus Maximus. (Pass på, dette kan lett forvekslast med det norske progressive metal-bandet med same namn.)

Det kan verke som om dei var mindre redde for å tenkje stort før i tida. Circus Maximus var ein hippodrom med plass til over 200.000 tilskodarar, fleire gonger større enn Colosseum. Denne låg mellom Palatinerhøgda og Aventinerhøgda i Roma og husa hestekappløp med vogn, gladiatorkampar og eksekusjonar. Rå fisk!

Sirkuset til Astley var også basert på hest. Han hadde fleire konkurrentar, men hos desse sprang hestane fram og tilbake på scenen. Astley var den første som knekte sirkuskoden. Han teikna opp ein sirkel på 14 meter i diameter og lot hestane springe rundt i denne. Den dag i dag er sirkusmanesjen framleis 14 meter i diameter. Hestar, klovnar og akrobater kom til i løpet av 1800-talet og det moderne sirkuset er fødd.

Nysirkus

Det må for all del skiljast mellom nysirkus og tradisjonelt sirkus. Tradisjonelt sirkus er tufta på nedarva tradisjon, sjølvfinansiering og dugnad (tenk Arnardo), medan nysirkus er skulerte artistar, statsfinansierte kompani drivne av profesjonaliserte produksjonsselskap (tenk Cirque du Soleil). André let seg ikkje be to gonger.

– Eg likar ikkje nysirkus. Det er spekka med dramatisk musikk og svære kostymer. Dessutan er det ofte mest egna for vaksne.

Betyr det meir pengar og mindre sjel i nysirkus?
– Vel, det vil eg ikkje seie. Dei er kjempegode utøvarar, men ein av dei store skilnadene er at nysirkus ofte får pengar frå staten. Vanleg sirkus får aldri det.

André er for sympatisk og diplomatisk til å seie det, men eg tenkjer at nysirkus er det harry, nyrike søskenbarnet til det familiedrevne tradisjonssirkuset der folk ofte er fødd inn i tradisjonen. Ein teoretiker på feltet formulerte skilnaden slik «The gypsy tradition of circus had two defining conditions for survival: one, you instruct your family, and, two, you don’t instruct anyone else. The ‘New Circus’ movement has jettisoned both of these rules. Most performers come from a non-circus background, and most of them have been involved in teaching.»

– Det kan vere vanskeleg å komme frå utsida. Min familie er normal. Det er kun eg som har valt å bli klovn.

Les også: Smil & Gift møter Jan Bøhler

I 69 år har Arnardo rigga telt og køyrt forestilling for heile Noreg. Dei er omlag 60 personar og 20 dyr på tur. Mange av dei polske karane som riggar har vore med i snart 30 år. Det har orkesteret også. Kapellmester Edward Tyburski er 75 år gamal. Saman med resten av det polske orkesteret sit dei under taket og speler disco-schlägers i sirkusformat. Europaparlamentet har vurdert om sirkus burde foreslås til Unesco si verdsarvliste over immateriell kulturarv. Dette støttar eg fullt ut. Sirkus er realness.

Sjølv har eg berre vore på sirkus ein gong tidlegare. Småbrukarforeldrene mine var opptekne med å stelle eigne dyr framfor å oppsøke sirkuset sine.

Dyrevern, smarttelefoner og prisdumping

– Nett no er det vanskelege tider i bransjen. Folk går ikkje så mykje på sirkus lenger og mange sirkusfamiliar har lagt ned. Dei som enno eksisterer torer ikkje programmere fram i tid. Vanlegvis har eg 2-3 år klappa klart med oppdrag, men no er det meir usikkert. Det vert difor mange artistar om jobbane og prisen vert dumpa. Det er verkeleg ikkje bra. Ungar i dag har heile verda i handflata si. Det er ein klisjé å seie det, men sirkus er truga av smarttelefonane. Dyrevernsaktivistane har også veldig mykje makt og denne type ting hjelper heller ikkje.

Han dreg opp mobilen og blar gjennom bildene han har teke under opphaldet i Oslo. Når han har fri går han. Gjerne 14-15 km om dagen.

– Oslo er ein fin by forresten, men eg syns det kan vere like moro å stikke til ein liten stad der det ikkje skjer så mykje anna. Vi har fleire tilskodarar på dei små stadene. Her er det!

Han syner meg eit bilete han tok på gåturen sin tidlegare på dagen. Det syner ein stolpe med ein plakat der det står «Opprop mot dyr i sirkus».

– Dei veit ikkje kva dei pratar om. Desse lobbyistene har aldri vore i sirkus. Dei har aldri sett dei tette banda mellom dyr og menneske.

Arnardo pensjonerte alle sine sjøløver og elefantar i 2014. No er desse erstatta med ponniar og hundar.

Korleis påverkar dette showet?
– Det vert færre folk. Sirkuset er sterkt truga.

Trur du at vi har 250 år med sirkus framføre oss?
– Nei. Dessverre så trur eg ikkje det. Men det skal seiast at sirkus har merka nedgangstider før. På 1980-talet fekk folk videospelar i stova, CD og TV-spel. Likevel kom vi oss over denne kneika og hadde gode tider på 1990-talet.

Dr. Sirkus

Før eg skulle møte André saumfarte eg nettet etter teori om sirkus. Eg fann til slutt ei doktoravhandling med tittelen «Why Circus Works» av australieren Reginald Bolton. Den var ført inn med Comic Sans, men avhandlinga viste seg å vere eitt av dei mest omfattande akademiske arbeida som er gjort på emnet. Ein stad skriv Bolton: «it seems that reports of its death are greatly exaggerated. Like Houdini, the circus always has another shamanistic resurrection trick up its sleeve.»

Kva trur du om det?
– Eg håpar jo det! Er det greit at eg sminker meg medan vi snakkar?

Han hentar fram eit treskrin med eit handmalt klovnemotiv på.

– Det er syster mi som har dekorert denne boksen til meg. Den har vore med meg over alt.

Inni boksen er det Kryolan-sminke, svamper, kajal og pudder. Medan eg sit der vert André Broger til Clown André. På veggen i vogna si har han masse bilete av Charlie Chaplin og dotter si.

– Ho er med meg om sommaren når ho har fri. Då kan ho leike med dei andre ungane på campen og møta igjen sirkusvenene sine.

Showstart

Eg merkar at eg gler meg til show. Teltet er hovudsakleg fylt med barnefamiliar og godt vaksne. Eg legg merke til ein gjeng med karar i 70-årsalderen. Ingen av desse har med seg born. Framfor meg sit det eit eldre ektepar som heller ikkje har med seg born. Til venstre for meg ser eg ein av Norges leiande professorar innan samfunnskritisk dokumentarisme. På første side i programmet til kveldens forestilling finn eg ei helsing frå statsminister Solberg i høve 250-årsjubileet. Vi er ein merkeleg bukett.

Kapellmester Tyburski startar orkesteret og sirkusdirektør Are Arnardo ynskjer velkomen til den 70. sesongen. Deretter kjem Clown André. Han er på sitt mest fornøyelige når han samhandlar med born i publikum som får ta del i dei ulike gagsene. Han er showets gjennomgangsfigur og skaper dramaturgisk kontinuitet.

Etter dette kjem seks ponniar tett fulgt av den tyske hestepedagogen Yvonne Lübben. Ponniane er ikkje stort større enn hundar. Eg legg merke til den mest kortbeinte av ponniane. Han spring sist i rekka. Kvar gong dei andre hoppar over hinderet luntar den systemkritiske ponnien roleg rundt. Vi får óg oppleve temposjongløren Nandor Varadi, akrobatane Leo og Vita samt Diana Boiachin som turner i aerial-ring og lagar kjempebobler. Eit av høgdepunkta er truleg slangemennesket, eller kontorsionisten som det heiter i sirkus-terminologien. Ho er kledd i eit slags Arwensk alvekostyme og skyt piler med føtene i handståande. Det er heilt sprøtt og veldig imponerande. Vi får også sjå klassiske tryllekunster av sirkusdirektøren sjølv der ei kvinne dukkar opp og forsvinn utan tilsynelatande rasjonell forklaring.

Dei italienske søstrene Jennifer og Kelly Saabel har med seg eit hundespann av Samojed og Husky-hundar som dei har kalla Trans-Sibirsk Express. Dei entrer scenen i ein slags hundeslede som fyk rundt i manesjen. Eg syns det ser ut som om hundene trivs godt med kunstene sine og ser ikkje heilt den store skilnaden mellom det å delta på hundeutstilling eller agility og det å delta i eit sirkusnummer. Kostymane til søstrene Saabel er også ganske imponerande dersom ein ikkje heng seg opp i den forvirrande blandinga av Disney-heltane Pocahontas og Elsa frå Frost.

Den sterke mannen

Nokre stader i showet er det faktisk litt vondt å vere tilskodar. Denis Ilchenko er ein av verdas sterkaste menn. Han har motorsykkelbukse med seler, bar overkropp, magebelte og ei overdimensjonert beltespenne. Han sjonglerer med bildekk, bøyer jernstang og dreg ein Hummer med tennene. Dette er meir enn nok til å imponere meg, men når han legg seg ned og let Hummeren køyre over mellomgolvet, då syns også eg at det gjer litt vondt. Dette kjem eg til å hugse. Det er rett og slett veldig imponerande, sjølv om eg ikkje har parametrane for å prosessere det eg ser. Lukta av Hummer-bensin ligg i radene og eg tenkjer at sirkus på mange måtar er live-varianten av YouTube-fenomenet People are Awesome. Begge deler baserer seg på folk som har trent frykteleg lenge på å gjere eit triks som nesten ingen andre kan.

Etter framsyninga kjem eg i snakk med det eldre ekteparet framfor meg. Dei er 80 år gamle og har køyrt frå Drøbak eins ærend for å sjå årets oppsetning.

– Sirkusartister, det er dei folka i Noreg som jobbar mest. Det er eit enormt arbeid berre å få reist teltet på kvar stad. Me vil støtte sirkuset, difor kjem vi kvart år for å sjå. Vi har kutta ut TV og internett for lenge sidan. Ein vert sløv av det.​

Les også: SV vil åpne for rusmiddel-testing: – Tungt rusavhengige kan ikke vente en uke på svar